Gogo eta gorputzaren zilbor-hesteak

2 01 2013

EIZIEren Literatur Itzulpena Hedabideetan atalean, Ander Aranaren iruzkin hau argitaratu zen 2012ko abenduaren 28an:

Gogo eta gorputzaren zilbor-hesteak

Nire amaren autobiografia
Jatorrizko izenburua: The Autobiography of My Mother
Egilea: Jamaica Kincaid
Itzultzailea: Alberto Martínez de la Cuadra
Argitaratze urtea: 2012
Argitaletxea: Alberdania & Erein & Igela
Literatura Unibertsala bilduma

ANDER ARANA
Elaine Cyntyia Potter Richardson 1949an jaio zen Antigua uharteko St. John´s hiriburuan, eta hamazazpi urte besterik ez zituenean New Yorkera bidali zuten au pair, handik familiari laguntzeko dirua bidal zezan. Horixe bera egin zuen hasieran, baina urte gutxi batzuk baino ez ziren igaro familiarekiko kate hori hautsi eta, Jamaica Kincaid izena hartuta, bizitza berri bat abian jarri zuen arte. Iraganarekiko haustura eta galera hori gabe nekez uler liteke emakume karibe honen literatur lanetan guztietan entzun daitekeen ahotsa: iragan kolonialarekiko katea hautsi ezin duten herrien ahotsa, eta, zehazki, herri horietako emakumeena, zeinek zapalkuntza bikoitza jasan behar (izan) baitute; hain zuzen ere, herri gisa bizi behar izan dutena eta emakume diren aldetik egunero bizi dutena. Horregatik ez da harritzekoa Jamaica Kincaiden lan guztietan —baina bereziki, Nire amaren autobiografian— hain agerikoak izatea Frantz Fanon eta gisako pentsalariek postkolonialismoari buruz egindako azterlanetan jasotako ondorioekiko kointzidentziak. Izan ere, Jamaica Kincaiden lanen ezaugarri nabarmenetako bat da aldiro darabiltzala kontu biografikoak eta etengabea dela Karibeko herrien kolonizazioari eta deskolonizazioari buruzko hausnarketa kritikoa.
Nire amaren autobiografian, Xuelak bere bizitzaren kontakizuna egiten digu. Liburuan zehar, bat ere elkarrizketarik gabe eta kontakizunean beste inori esku hartzeko betarik eman gabe, Xuela zaharrak bere bizitza kontatzen digu. Jaio zenean hil zitzaion ama, eta harrezkero alferrik saiatu da amaren hutsunea betetzen eta haren irudia osatzen. Aita ez zitzaion hil, baina benetako aitarik gabe bizi behar izan du beti. Hortaz, bakarrik eta bakardadean hazi behar izan du, eta beharbada hori dela-eta jakin du aurkitzen babeslekua. Txiki-txikitandik, erreprimitu behar zuela irakatsitako guztiarekiko joera eta grina sentitzen du, eta bere gorputzean aurkitu du babeslekua, hainbesteraino non errepresioari eta zentsurari aurre egiteko modurik baliagarriena gorputza usaintzea eta ukitzea bilakatuko baitzaio, «inori entzuten utziko ez nion plazer hasperen ito bat nire ezpainetatik irteten zen arte», eta, hein batean, bide hori bera baliagarria gertatuko zaio bere amaren hutsunea betetzeko ere, «nire bizitzaren kontakizun hau nire amaren bizitzaren kontakizuna izan baita, nirearen kontakizuna izan den neurrian».
Nire amaren autobiografia ñabardurez beteriko kontakizuna da, lerro hauen bidez iradokitzen saiatu naizenetik askoz ere harago doana; garaile eta garaituei buruzko eleberri konplexua da, poesiaren musikaltasuna gertu-gertutik jarraitzen duen ahots landu eta iradokitzaile batez emana.
Aukera ederra, nire ustez, Literatura Unibertsala bildumaren hirugarren aroari hasiera emateko. Ez da horrenbeste denbora joan bilduma 90eko urteetan lehen fruituak ematen hasi zenez geroztik, baina lekutan gelditzen da, gaurko begiez ikusita, orduko hasiera malkartsu eta arantzatsu hura; besteak beste, Alberto Martínez de la Cuadra bezalako itzultzaile fin eta zorrotz askori esker, zeinak lehenago ere lan aparta egin baitzuen Chinua Acheberen Gainbehera dator dena —kolonialismoari buruzko eleberri bikaina hura ere, gaur hizpide dugunaren oso bestelakoa— itzuli zuenean.





Jamaica Kincaid, emakumeen aukeratzeko eskubidearen alde

4 12 2012

jamaica1

 

AEBetako presidentea aukeratzeko azken hauteskunde-kanpainan, 90 days, 90 reasons izeneko ekimena jarri zen abian, Barack Obamaren aldeko botoa eskatzeko. Ekimen horrek ez zuen loturarik Barac Obamaren kanpaina ofizialarekin. Ekimen horretan, kulturaren arloko 90 pertsonari eskatu zitzaien adieraz zezatela zergatik emango zioten botoa Barack Obamari. Hona hemen Jamaica Kincaiden arrazoia:

«26. arrazoia: emakumeen aukeratzeko eskubidea babesten du Obama presidenteak

»Haurra nintzelarik, Karibeko uharte batean hazten ari zena, herritar gehienak Afrikatik bortxaz eramandako jendearen ondorengoak ziren uharte batean, kontuan jausi nintzen gure patioko tokiren batean elkartzen zirela noizik behin nire ama eta beronen adiskideak, denak emakumeak, eta berriketan jarduten zutela, eta edari bero eta oso ilun bat zurrupatzen eta edaten zutela, lehenago bildutako zuhaitz batzuen hosto eta azaletatik egina. Zuzenean ez zidaten ezer ere adierazi, baina ulertu nuen, hala ere, edaten zituzten edabeak xedatuak zeudela haien umetokiak garbitzera barruan zeukaten eta beren bizitzen eguneroko martxa galaraziko zien zernahitik; alegia, beren umetokien garbitze hori etxea gobernatzeko beste modu bat zen.

»Harrigarri gerta daitekeen arren, edo beharbada ez hain harrigarri, edabearen osagai garrantzitsu bat, orain argi gogora dezakedan bakarra, landare tapitu bat zen, usain goxorik gabeko lore zuriak eta hosto pinatuak zituena. Orain badakit landare hori artemisia dela, asentsio-belarren familiakoa. Askotan, landare horren sorta eder bat ebaki eta lotzen zen erratza egiteko, eta halako erratzaz garbitzen zen patioa bertan aurkitu eta nahi ez zen edozein gauzatatik. Eta patioa erraztatzea etxeko gobernuaren parte bat zen, oso parte garrantzitsua.

»Orain, 63 urteko adinera heldurik, txunditurik eta suminez kausitzen dut neure burua armada mobilizatzeko eta jende batzuk askatzera lurraren azkeneko bazterretara eramateko prest dagoen herrialde batean bizitzen, aldi berean neuri askatasuna kendu nahi baitit eta galarazi neure kontura erabaki dezadan edozein gai baldin eta nire ugal organoei loturik badago. Haurrak izateko edo ez izateko nire erabakia ez da inork niri emandako eskubide bat. Ez dut aurkitzen eskubide hori nola edo hala ezarria John Lockeren edo Thomas Hobbesen idatzietan edo Biblia Sainduan edo beste zernahi saindutan. Ez dut aurkitzen eskubide hori Amerikako Konstituzioan. Neure izatean bertan aurkitzen dut eskubide hori, neure existentzian bertan. Nire bizitzaren errealitatea den guztia ulertzeko eta kontuan hartzeko dudan gaitasunean aurkitzen eta hartzen dut eskubide hori.

»Emakumea naiz. 14 urterekin hasi eta 57 urte izan arte, hilekoa izaten nuen hogeita zortzi egunetik hogeita zortzi egunera gutxi gorabehera; hau da, odola turrustan ateratzen zitzaidan gorputzetik baginan zehar. Gertaera horrek laborria sorrarazi zidan hasieratik, lehenik oso ikaragarria zelako eta ondoren sentiarazten zidalako gertatu aurretik eta haren odolezko presentzia bete-betean zegoenean ez nintzela ni neu, ez nintzela izan nahi nuen pertsona.

»Baina gertaera horrek, menstruazioak, bereizten nau. Baliteke biologia patua izatea, edo ez, baina nire eguneroko bizimoduan erabakimen handia izan zuen nire ziklo menstrualak. Egina nuen zerbaitengatik edo nire gorputzari gertaturiko disfuntzio ezezagunen batengatik eten egiten zen nire ziklo menstruala, kirrinkaz gelditzen ziren nire bizitza arrunt ia beti pobrea osatzen zuten mugimendu, elipse, amets, irudipen, grina, poz, atsegin eta urratze xalo ugariak.

»Badira pertsonak gogo dutenak beraiek pertsona-izaera deitzen duten zerbait existentzia-forma orori atxikitzea, betiere hura beraiek irudikatzen duten gisan: likido likatsu batean egonezinez nora gabe dabilen esperma bakarti batek ukitzen edo topatzen du obulu eme bakarti bat, biak elkartzen dira eta harea-ordulari baten barruan erortzen dira eta orduan, berehala, badute presentzia bat, Besteen munduan datzan errealitate burutu bat. Emakumeek osatzen dituzte, bereziki eta batez ere, «Beste» horiek eta berauen mundua, eta emakumeak dira «pertsona-izaera» horiez erditzen direnak eta erditzearen zamaren azpian lanean dihardutenak.

»Barruan hazten eta hazten ari zaizun zerbaiten zama eramatea izugarria da. Baina zama hori norbait bada, emakumeek erabat ezagutzen baitute zer dagoen beraien barruan, ezinbestez arazoz mukurutzen dira sentimenduak, are umetokiko zama erabat desiratua denean. Haur bi izan ditut neure umetokian. Horren nahikunde handia izan nuen, eta bi aldietan oso pozik sentitu nintzen jakin nuenean haurdun nengoela. 35 urte nituen haurdun geratu nintzenean neure lehenbiziko haurrarekin, eta 39 urte, neure bigarrenarekin.

»Nire amak 30 urte zituen ni, beraren lehenbiziko haurra, jaio nintzenean. Jatorriz naizen tokian, ezohikoa da, ia egundo entzun gabea, halako posizio soziala, pobrea, duen emakume bat hain zaharra izatea bere lehenbiziko haurraz erditzen denean. Ama hil baino ez urte asko lehenago, solas bat izan nuen berarekin hainbat gauzari buruz, eta solas horretan esan zidan bederatzi haur izanak zituela. Konturatu nintzen bederatzi haur esan zuela, ez bederatzi haurdunaldi.

»Emakume batek erabakitzen badu, aukera eman zaiolako, erregulatu egin nahi duela bere umetokiaren edukia, eta hori eginik bekatua egiten badu, Jainkoak ez al dio barkatuko? Haren bekatua hain larria al da non Jainkoak beste bekatu guztien gainetik jartzen baititu? Baldin eta Jainkoak eta munduko beste guztiek barkatu ahal badizkiete alemaniarrei beren egiazko eta benetako urratze publikoak, Jainkoak barkamena ukatu ahal dio emakume bakarti bati, bere bizitzaren asaldurari aurpegi ematen ari denari, zeinahi dela haren egoera, berdin hura pobrezia bada edo eragozpenak edo are arinkeria hutsa? Barkamena ukatu ahal zaio emakume bati bere bizitza taxutu nahi izategatik?

»Dudarik ez dut Obama presidentea ez litzatekeela ados egongo emakumeak bere ugal bizitza kontrolatzeko duen eskubideaz egin dudan formulazioarekin; alegia, halako punturaino duela berea eskubide hori non ez lukeela inondik ere debate publikoaren parte izan behar; non horretaz hitz egitea, emakume batek bere bizitzaren eremuan egin ohi duena, hain baita pribatua non zuzenketa baten urratzea izango bailitzateke, artikulatu ere ezin daitekeena. Eta, hala ere, emakumearen aukeratzeko eskubidearen aldeko sostengu sinple, irmo eta argia, emakume batek bere intereserako onena zer den haztatzeko, estimatzeko eta erabakitzeko duen eskubidearen aldekoa, da bera berrautatzearen alde engaiatzera eramaten nauena.»





‘Nire amaren autobiografia’ren hitzaurrea eta eleberriaren lehen orrialdeak

2 12 2012

The Autobiography of My Mother / Nire amaren autobiografia

Hemen dira Jamaica Kincaid-en Nire amaren autobiografiaren hitzaurrea eta eleberriaren lehen orrialdeak: Nire amaren autobiografia.

 





Gaztelugatxeko Doniene

1 12 2012

Gaztelugatxeko Doniene





The Valtari Mystery Film Experiment

23 11 2012

Sigur Rós taldeak hamabi zinemagileri eskatu die, aurrekontu berdina emanik, sor dezatela Valtari diskako kantak entzuten dutenean bururatzen zaien zernahi. Sigor Rósen asmoa da zinemagileek sortzeko asakatasun osoa izan dezaten, taldearen ohiko onirizte-prozesutik libre.
Jarraian, 15. filma duzue: Varúð, Björn Flókik egina:





Kalkoen Behatokia

21 11 2012

Euskal Herriko Unibertsitateko Euskara Institutuak Kalkoen Behatokia jarri berri du abian. EITBko Asier Larrinagarekin ere aritu dira lanean datutegiko adibide eta proposamenak aztertzeko eta adosteko. Datutegi bizi bat sortzea du helburu. Kalkoei buruzko bibliografia aztertu ondoren, sailkapen hau proposatu zen Kalkoen Behatokian erabiltzeko:

1. KALKO SEMANTIKOA

kolpatu (“zauritu”): atea kolpatu / atea jo

2. HITZEN JOSKERA: KALKO LEXIKO-SINTAKTIKOAK

Agurtzen naiz lagunengandik (gazt. despedirse (de)) / lagunak agurtu, lagunei agur esan…

3. HITZEN MORFOLOGIA: KALKO LEXIKOAK

3.1 Eratorpena: emendakin (gazt. “enmienda”) / zuzenketa

3.2 Hitz-elkarketa: errege katolikoak / errege-erregina katolikoak

3.3 Hibridoak (mailegua + kalkoa): konposagile / konpositore, musikagile.

4. KALKO MORFOSINTAKTIKOAK

4.1 Izen-sintagma: Eduki desberdinak landuko ditugu. / Askotariko edukiak landuko ditugu.

4.2 Aditza: Horma eusten du. / hormari eusten dio.

4.3 Perpausa: Ez zait ezer gustatzen filma. / Ez zait batere gustatzen filma.

4.4 Perpausaren mailatik gorakoak: Kolpe bat eman zion, hilda utziz. / Kolpe bat eman zion, eta hil.

5. KALKO DISKURTSIBOAK

5.1 Diskurtso-markatzaileak: Hobe esan / Hobeto esan

5.2 Kohesioa: ‘Hemen’ anafora gisa erabiltzea

5.3 Bestelakoak: (…)

6. HITZ MULTZO EGINAK EDO FINKATUAK: KALKO FRASEOLOGIKOAK

6.1 Lokuzioak: Guardia ez jaitsi / erne egon

6.2 Kolokazioak: Arreta deitu / atentzioa eman…

6.3 Hizketa-formulak eta paremiak: (…)

6.4 Bestelakoak: Egitezko bikote / izatezko bikote

7. BESTELAKOAK(…)

Datutegia elikatzen segitzeko asmoa dute. Alde batetik, datutegia fitxa berriekin osatu nahi dute. Beste aldetik, datutegiaren erabiltzaileen iritzi, ohar eta ekarpenak (kalko berrien adibideak, esaterako) jasoko dituzte.

http://www.ehu.es/ehg/kalkoak/





Anthony Barboza

7 11 2012

Anthony Barboza estatubatuar argazkilariak Jamaica Kincaidi eginiko argazkia

http://mlk.geneseo.edu/barboza.htm

http://www.barbozastudio.com/portraits/galmain.htm





Huts ala bet

3 11 2012

Onddotan, atzo, Aramotz aldean. Erruz dabil jendea aspaldion, eta horregatik aukeratu genuen toki bazter bat, Mugarra (argazkian) atzean utzi eta handik ibilaldi luze samarra eginik. Hasi ginen, bada, bila, eta lagunak, arrantzalea bera, bota zidan: «Gaur, hemen, huts ala bet», baina hutsa izan zen. Itsasoan bezala aldadak eta aldadak egin arren, ezer barik joan ginen azkenean etxera, Bermeora.





Chinua Acheberen itzulpen «espainiarren» corpusa

24 10 2012

«El corpus de traducciones españolas de Chinua Achebe (1930- ): Traducción sincrónica y diacrónica comparada de los traductores» (http://ttiki.com/43718), horrela deitzen da Juan Miguel Zarandonak Afroeuropa: Journal of Afroeuropean Studies aldizkarian (4. liburukia, 1. zk., 2010) argitaratu duen artikulua.

Corpus horretan, hamaika itzulpen zenbatzen ditu; besteak beste, Things Fall Apart eleberriaren euskarazko itzulpen biak sartzen ditu multzo horretan.

Euskarazko itzulpen horietako bat Kitto dena! da, Luis María Mujikak egin eta 1991n argitaratua (artikuluan oker aipatzen da 2007an argitaratu zela). Itzulpen hori, ordea, Thing Fall Apart liburuaren bertsio batetik egin zen: izan ere, 1974an, John Bayk Thing Fall Apart liburuaren bertsio bat egin zuen ingeles errazean Heinemann Guided Readers bildumarako, eta bertsio hori euskaratu zuen J.A. Mujikak, eta Kitto dena! izenburuaz argitaratu zen Elkarlanean-en, Irakumendi sailean.

Euskarazko beste itzulpena Gainbehera dator dena da, Alberto Martínez de la Cuadrak egina; hura bai, 2007an argitaratu zen «Literatura Unibertsala» bildumaren barruan.

Artikuluak datu batzuk ematen ditu. Esaterako, 2007 arte, euskarazko itzulpena argitaratu arte, Acheberen eleberriak hitzaurrerik gabe argitaratu ziren. 2010ean argitaratu ziren itzulpenak (La flecha de Dios, Me alegraría de otra muerte, Todo se desmorona, Un hombre del pueblo eta Termiteros de la sabana; guztiak, Debolsillo argitaletxekoak) hitzaurrez horniturik agertu ziren.

Beste datu bat: 1997 arte ez zen glosariorik erantsi, eta glosario hori 36 hitzekoa izan zen . 2000. urtean argitaratu zen katalanezko itzulpenak ere 36 hitzeko glosarioa du. Gainbehera dator dena euskarazko itzulpenak du glosariorik aberatsena, 93 sarrerakoa.





Uharte bat eta ikuspegi bi: Jamaica Kincaid eta Jean Rhys

24 10 2012

«Literatura Unibertsala» bilduman bada, Kincaiden Nire amaren autobiografia bezala, Karibeko Dominika uhartean kokatua dagoen (liburuaren zati bat bai behintzat) beste eleberri bat, Sargazo itsaso zabala, Jean Rhysek idatzia eta Txomin Arratibelek itzulia. Jean Rhys Antilletako Dominika uhartean jaio zen. Uharte horrexetan bertan jaio zen Jamaica Kincaiden ama, nahiz gero Antigua uhartera aldatu zen, Jamaica Kincaid jaio zen uhartera.

Bada alderik, hala ere, idazle biek uharteko biztanleei buruz dituzten ikuspuntuen artean. Arratibelek hitzaurrean aipatzen duenez, kreolen esperientzia kontatzeko gogoa zuen Rhysek, bera ere kreola baitzen sortzez. Rhysen ingeles editore Diana Athillek Stet. Editore baten bizitza lanean azaldu zuenez, Rhysekin izan zituen elkarrizketetan batere atxikitasunik gabe hitz egiten zuen beltzei buruz, eta arrazoi horregatik aholkatu zioten ez zezan sar «Errepide Inperiala» ipuina Mozkorraldia lo-pasatu, andrea izeneko liburuan; Rhysen arabera, beraren editoreek uko egin zioten ipuina liburu horretan sartzeari, haren tonua beltzen aurkakoa delako.

Jamaica Kincaidek, ordea, arbuioz idazten du Antiguako elite kolonialaren jokaeraren ezaugarri ziren zakarkeriaz eta arrazismoaz.